چین به طور مداوم از اهرم معادن خاکی کمیاب خود به عنوان ابزار فشار نرم به ویژه علیه آمریکا استفاده می کند؛ معادنی که چینی ها مالک ۸۰ درصد آن در جهان هستند و سلاح راهبردی پکن در تقابل با واشنگتن و غرب به شمار می رود.

خاک کمیاب؛ ابزار جنگ تجاری چین با آمریکا

با افزایش توان چین در معدنکاری در نتیجه چند دهه اتخاذ سیاست های هدف گذاری شده صنعتی، پکن توانست دست برتر را در سهم صادرات بازار و قیمت ها داشته باشد. چین از مزیت برتری توانمندی های داخلی شامل نیروی انسانی و مواد خام برخوردار است؛ امری که به آن قدرت سیطره تقریبا بر تمام بازارهای جهانی داده است.

 

**از معادن کمیاب و عناصر زمینی نادر چه می دانیم؟

خاک یا عناصر کمیاب مجموعه ای از ۱۷ عنصر شیمیایی است که از پوسته زمین استخراج می شود و کمیابی آن در صرفه استخراج آن است به این معنا که این عناصر در زمین بسیار فراوان اما پراکنده است و علاوه بر فن آوری پیچیده فرآوری آن، اماکنی که بتوان با صرفه اقتصادی این عناصر را استخراج کرد، مساله اصلی سرمایه گذاری است.

استخراج این کانی ها از زمین فرآیندی دشوار است و به محیط زیست نیز خسارت می زند، نظم زیست محیطی را در نتیجه عملیات استخراج و تزریق مواد ثانوی معدنی یا کاتالیزورها و نشت از پالایشگاه ها به هم می زند و باعث آلودگی آب ها می شود.

عنصرهای خاکی کمیاب یا فلزهای نادر، مجموعهٔ ۱۷ عنصر شیمیایی جدول تناوبی شامل «اسکاندیم»، «ایتریم»، «لانتانوم»، «سریم»، «پرازئودیمیم»، «نئودیمیم»، «پرومتیم»، «ساماریم»، «یوروپپیم»، «گادولینیم»، «تربیم»، «دیسپروزیم»، «هولمیم»، «اربیم»، «تولیم»، «ایتربیم» و «لوتتیم» است.

خاک کمیاب؛ ابزار جنگ تجاری چین با آمریکا

برای اولین بار، این عناصر ۱۷ گانه در اواخر قرن ۱۸ در سوئد کشف شد. ۱۷ عنصر دارای ویژگی های مغناطیسی و الکتروشیمیایی خاص در تولید داروهای درمان سرطان و قرص های بیماری های خاص، تولیدات تکنولوژیک مانند تلفن های هوشمند، فن آوری های انرژی های تجدیدپذیر، پالایشگاه های نفت، تولید شیشه، صنعت اسلحه سازی، تجهیزات جراحی، دستگاه های کنترل ضربان قلب، داروهای التهاب مفاصل، ساخت عدسی های تلسکوپ، موتورهای هواپیما، سیستم های اگزوز اتوماتیک ویژه کاهش انتشار گازهای گلخانه ای، تولید اشعه مادن قرمز قابل استفاده در سلاح های لیزری (فلز نیودیمیوم)، دستگاه های هشدار در سیستم های دفاع موشکی، باتری های قابل شارژ تجهیزات و دستگاه های تلویزیون، استفاده می شود.

به عنوان مثال، شرکت اپل از این عناصر یا خاک کمیاب در بالابردن کیفیت دوربین ها و اسپیکرهای گوشی ها و سبک و محکم تر کردن رایانه های دستی استفاده می کند و مساله این است که این مواد به راحتی قابل بازیافت نیست زیرا مقدار خیلی کمی از آن در مقیاس وسیعی از تجهیزات استفاده می شود.

 

**خاک چینی و سلاح آمریکایی

«جان میشل بیزات» تحلیل گر فرانسوی در روزنامه «لوموند» نوشته است که چین در حال حاضر ۸۰ درصد (و بنا بر اعلام سازمان زمین شناسی آمریکا یک سوم) عناصر کمیاب زمینی یا «خاک نادر» را در اختیار دارد که یک تهدید واقعی و راهبردی علیه آمریکا است زیرا این عناصر در بسیاری از صنایع استراتژیک مانند صنعت اسلحه سازی اهمیت حیاتی دارد.

این برتری چین باعث نگرانی سیاست گذاران آمریکایی به ویژه درباره واردات صنایع دفاعی آمریکا می شود و به شکل خاص، عناصر خاکی کمیاب در مجموعه وسیعی از فن آوری های نظامی آمریکا کاربرد دارد.

به عنوان نمونه، بر اساس گزارش سال ۲۰۱۳ کنگره آمریکا، هر جنگنده چند ماموریتی اف-۳۵ آمریکا به ۴۲۷ کیلوگرم خاک کمیاب و هر زیردریایی هسته ای این کشور از تراز ویرجینیا به ۴.۲ تن از این عناصر کمیاب نیاز دارد.

** تلاش ژاپن و آمریکا برای تنوع بخشی به واردات

با هدف کاهش تکیه بر چین در تامین معادن خاکی کمیاب، آمریکا و ژاپن تلاش کرده اند منابع تامینی خود را تنوع بخشند. دونالد ترامپ رئیس جمهور سابق آمریکا دستوری اجرایی را برای تولید داخلی این عناصر کمیاب صادر کرد در حالی که ژاپن تصمیم دارد تا سال ۲۰۲۵ سهم چین از واردات کانی های خاکی کمیاب را به کمتر از ۵۰ درصد برساند.

اداره کل گمرک های چین اعلام کرده که کشورش در سال ۲۰۱۹ حدود ۴۵ هزار و ۵۵۲ تن خاک کمیاب را با ارزش ۳۹۸ میلیون و ۸۰۰ هزار دلار به کشورهای جهان صادر کرده است که از این میزان ۳۶ درصد به کشور ژاپن صادر شده است. این یعنی ژاپن اولین کشور خریدار عناصر کمیاب است. پس از آن، آمریکا در رتبه دوم با سهم ۳۳.۴ درصدی واردات این عناصر از چین قرار دارد.

در همین سال، آمریکا بالغ بر ۱۹ هزار و ۳۹۷ تن عنصر لانتانوم از چین خریده است؛ عنصری که برای تولید باتری های قابل شارژ و گوشی های تلفن هوشمند و سایر باتری های لیتیومی ضروری است. بسیاری از صاحبان صنایع آمریکا بر این باورند که ضوابط چین در صادرات می تواند در آینده تاثیری مرگبار بر بسیاری از صنایع حیاتی کشورشان داشته باشد.

خاک کمیاب؛ ابزار جنگ تجاری چین با آمریکا

 

** آمریکا پشت دیوار بلند چین

از اینجا می توان فهمید که چرا آمریکا همواره و صرفنظر از رئیس جمهور حاکم بر آن (دونالد ترامپ یا جو بایدن و یا هر فرد و جناح دیگری) چین را تهدید واقعی و شماره یک منافع ملی آمریکا می داند.

بیشترین معادن کمیاب زمین و کارخانجات فرآوری آن در چین وجود دارد و پکن با اختلاف فاحش در صدر کشورهای استخراج کننده این عناصر کمیاب است به گونه ای که در حال حاضر بیش از ۵۰ درصد ذخیره استخراج شده این عناصر نیز در اختیار چین است.

در سال ۲۰۰۲ آمریکا معدن «ماونتین پس» ( Mountain pass ) را تعطیل کرد؛ معدنی که مهمترین مرکز استخراج عناصر کمیاب و حیاتی برای کارخانجات خودرو سازی، ارتباطات، انرژی های تجدیدپذیر و تولید سلاح بود اما دیگر استخراج آن مانند گذشته به صرفه نبود و علاوه بر آن از حیث زیست محیطی نیز شدیدا آلوده کننده بود.

شاید به علت اهمیت چنین صنایعی برای آمریکا بود که دونالد ترامپ رئیس جمهور پیشین آمریکا با خونسردی پیمان آب و هوایی پاریس را زیر پا گذاشت و توصیه های فعالان محیط زیستی را درباره صنایع آلوده کننده آمریکا نادیده و نشنیده انگاشت.

عناصر کمیاب آن قدر برای آمریکا تعیین کننده است که معدن تعطیل شده آمریکا در سال ۲۰۱۰ با وجود اقتصادی نبودن و آلوده کنندگی زیست محیطی بازگشایی شد اما مسلم است که توان تولیدی آن هرگز با تولید و ظرفیت معادن منطقه «باوتو» در «مغولستان داخلی» یکی از ایالت های خودمختار چین قابل مقایسه نبود؛ جایی که اکنون به «دره سیلیکون عناصر کمیاب جهان» معروف است.

به دلیل همین اهمیت و ضرورت حیاتی نیز بود که دونالد ترامپ رئیس جمهور پیشین آمریکا چندان از پیشرفت چین در استخراج و کاربرد معادن کمیاب آشفته شد که پیشنهاد خرید جزیره گرینلند، بزرگترین جزیره جهان را داد زیرا این جزیره حاوی معادن ارزشمند کمیاب است و می توانست دستکم فضای صنایع استخراج و کاربری عناصر نادر زمین را رقابتی تر کند.

گزارش خبرگزاری رویترز در نیمه سال ۲۰۱۹ تصریح می کرد که شرکت های آمریکایی سال های زیادی تا رقابت با هژمونی و سلطه چین بر صنایع معادن نادر زمین فاصله دارند زیرا علاوه بر اینکه چینی ها مزیت مطلق در عرصه منابع کمیاب و می توان گفت تا حد زیادی این عناصر را در احتکار خود دارند، آمریکایی ها در زمینه تاسیسات و تجهیزات استخراج و فرآوری این عناصر خیلی با چین فاصله دارند.

  

خاک کمیاب؛ ابزار جنگ تجاری چین با آمریکا

**صنعت پیشرو آمریکا در محاصره چین

تنش بین دو غول اقتصادی بزرگ دنیا وقتی شدیدتر شد که رسانه های چین به تصمیم پکن برای محدودسازی فروش این عناصر استراتژیک به واشنگتن اشاره کردند. آمریکایی ها این تهدید را خیلی جدی گرفتند زیرا آمریکا بزرگترین وارد کننده این مواد معدنی از چین است و پیام محدودسازی صادرات برای دولتمردان آمریکایی این بود که پکن درباره رشد اقتصادی خود آنقدر خاطر جمع است که حاضر است حتی گرانترین عناصر در اختیار خود را نیز به آمریکایی ها نفروشد و از منافع پولی سرشار آن چشم پوشی کند آن هم در شرایطی که اقتصاد همه کشورهای جهان در اثر پاندمی کرونا، زمینگیر شده است.

مساله، از این هم زمانی بحرانی تر می شود که بدانیم ۸۰ درصد واردات عناصر زمینی کمیاب آمریکا از همین معادن چینی است و واشنگتن به این عناصر به خصوص در صنایع مصرفی الکترونیک پیشرفته و سازوبرگ نظامی نیاز حیاتی دارد.

تسلط چین بر بخش بهره برداری از معادن نادر آنقدر بارز است که ناظران می گویند آمریکا در استخراج این معادن هنوز گام های اول را طی می کند و ناهماهنگی بین کنگره آمریکا و رئیس جمهور پیشین به این معضل دامن می زد.

قرار است سه شرکت در آمریکا بر تولید و فرآوری عناصر کمیاب زمینی تمرکز داشته باشند اما این سه شرکت هنوز وجود خارجی ندارند به این معنا که یا در حال ساخت و یا روی کاغذ هستند و در خوشبینانه ترین حالت نمی توانند پیش از سال ۲۰۲۲ فعال شوند.

اگر پیش از این اساس امپراتوری های اقتصادی بر معادنی مانند نفت و طلا بود اکنون در کارآفرینی عصر اطلاعات این معادن اهمیت بزرگی دارند. ساخت گوشی های تلفن هوشمند، خودروها و موتورهای برقی و صنایع نظامی در گرو دسترسی به این معادن کمیاب است.

در سال های ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۷ چین ۸۰ درصد نیاز آمریکا را در حوزه معادن کمیاب تامین می کرد در حالی که ۸۵ درصد احتیاج جهان در این عرصه به استخراج و فرآوری چین وابسته است.

جو بایدن رئیس جمهور آمریکا اخیرا در اقدامی دیپلماتیک تر اولویت را به تامین ۴ کالای حیاتی داد؛ شامل بر نیمه رساناها، باتری های خودروها، مواد خام دارویی و معادن کمیاب که این مورد آخر (معادن کمیاب) دست کم به ۱۰ سال زمان برای خودکفایی آمریکا نیاز دارد. 

 

خاک کمیاب؛ ابزار جنگ تجاری چین با آمریکا

**چین و آمریکا به سوی تقابل شدیدتر

آمریکا با درک اهمیت منابع کمیاب، این عناصر زمینی را از افزایش نرخ تعرفه های گمرکی مستثنا کرد اما پکن در واکنش به اقدام واشنگتن در تحمیل تعرفه های گمرکی بر دیگر کالاهای چینی، عوارض گمرکی واردات معادن خام از آمریکا را از ۱۰ تا ۲۵ درصد افزایش داد؛ مساله ای که می تواند باعث کاهش صرفه اقتصادی فرآوری این مواد خام در چین شود.

خاک کمیاب؛ ابزار جنگ تجاری چین با آمریکا

در سال ۲۰۱۹ پکن از همین عناصر کمیاب به عنوان اهرمی در واکنش به تحریم شرکت محصولات الکترونیک «هواوی» (Huawei) چین از سوی آمریکا استفاده کرد و اخیرا نیز پکن در تهدیدی مشابه تلاش کرد واشنگتن را قانع کند تا به تایوان جنگنده «اف-۳۵» نفروشد. چین همچنین قصد دارد صادرات فن آوری های پالایش و استخراج معادن را به کشورهای متخاصم ممنوع کند.

خطر تقابل و جنگ تجاری چین و آمریکا در حال سرایت به سایر مواد معدنی و کانی های مهمی مانند آهنرباهای دائمی قابل استفاده در موتورهای خودروهای برقی، موتورهای جت، توربین های بادی و تجهیزات تصویربرداری پزشکی است.

معادن و عناصر کمیاب نقشی محوری و حساس در راهبردها و برنامه ریزی های آینده چین یافته است و رقبای این کشور به خوبی می دانند که مشکل تنها در تهدیدهای مقطعی و مواجهه های سیاسی جاری نیست بلکه مساله اساسی این است که میانگین استفاده جهانی از این عناصر کمیاب در حال افزایش است؛ بدون آنکه جایگزینی برای این عناصر وجود داشته باشد؛ عناصری که روز به روز محدودتر هم می شوند.

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
3 + 0 =