بر اساس علم اقتصاد، خودکفایی به فعالیت‌های پایداری گفته می‌شود که در آن، بیرون از آنچه توسط افراد بدنه خودکفا تولید می‌شود، چیز دیگری مصرف نمی‌شود بطوریکه تولید، کفاف مصرف را می‌دهد.

تامین امنیت غذایی با خودکفایی محصولات استراتژیک

به گزارش کارآفرین نیوز، از نگاه برخی کارشناسان، خودکفایی، مساوی است با «قطع واردات و وابستگی به دنیای خارج» و به تعبیری بستن درهای اقتصاد کشور به روی محصولات وارداتی از یک سو و تکیه بر توان و تولیدات داخلی از سوی دیگر.

این گروه دست‌کم خودکفایی در محصولات راهبردی را ضرورت کشور برای تحمل فشارهای اقتصادی بالاخص ناشی از تحریم‌ها می‌دانند. برخی دیگر اما خودکفایی را به معنی تعطیلی واردات نمی‌دانند و باور دارند واردات، نشانه ضعف در یک اقتصاد نیست.

با توجه به اینکه سالانه ۱۰ تا ۱۵ میلیارد دلار برای واردات محصولات کشاورزی به کشور صرف می‌شود پرسش‌های مختلفی مطرح می‌گردد: اینکه اصولاً چرا باید به خودکفایی بیندیشیم؟ و آیا ضرورت دارد هر محصولی را به هر قیمتی و هر کیفیتی در کشور تولید کنیم یا لازم است مزیت‌های اقتصادی تولید آن محصول را در نظر گرفت؟

رونق کشاورزی و امنیت غذایی

بنابر تعریف سازمان ملل در سال ۱۹۸۶، امنیت غذایی را دسترسی همه مردم به غذای کافی در تمام اوقات برای داشتن یک جسم سالم می‌دانند. طبق این تعریف موجود بودن غذا، دسترسی به غذا و پایداری در دریافت غذا سه رکن اصلی می‌باشند.

امنیت غذایی و ایمنی غذا از واژه‌هایی مهم و کاربردی است که امروزه در اسناد توسعه ای به آن پرداخته شده‌است. امنیت غذایی به دسترسی همه افراد یک جامعه، در تمام ادوار عمر به غذای کافی و سالم برای داشتن زندگی سالم و فعال گفته می‌شود که درآمد خانوار از عوامل مهم در تأمین امنیت غذایی در یک نظام اجتماعی می‌باشد.

برای داشتن امنیت غذایی در یک جامعه، رونق کشاورزی و داشتن محصولات مناسب و کافی، اولویت اساسی است بطوریکه برخی محصولات کشاورزی جزو کالاهای استراتژیک قلمداد شده و تصمیم‌گیری در مورد آنها با حساسیت همراه است و در تامین امنیت غذایی، نقش اساسی دارند.

مزایای خودکفایی

کاهش وابستگی به دیگران، افزایش صادرات، رشد منافع اقتصادی و سودآوری بالا و از همه مهم‌تر امنیت غذایی از جمله مزایایی اصلی خودکفایی در محصولات کشاورزی است. در این راستا با توجه به سیاست‌های کلی کشور، در بند ششم از سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی به این موضوع چنین اشاره شده است: «افزایش تولید داخلی نهاده‌ها و کالاهای اساسی (به ویژه در اقلام وارداتی)، و اولویت دادن به تولید محصولات و خدمات راهبردی و ایجاد تنوع در مبادی تأمین کالاهای وارداتی با هدف کاهش وابستگی به کشورهای محدود و خاص»

همچنین در بند دوم سیاست‌های کلی بخش کشاورزی آمده است: «تأمین امنیت غذایی با تکیه بر تولید از منابع داخلی و نیل به خودکفایی در محصولات اساسی، ارتقاء سطح سلامت مواد غذایی تا استاندارد جهانی، اصلاح و بهینه نمودن الگوی مصرف و حمایت مؤثر از تولید و صادرات در محصولات دارای مزیت‌های نسبی و ایجاد مزیت‌های جدید»

توسعه کشاورزی، واردات و آب

در کشور ما مدتهاست بحث خودکفایی در عرصه کشاورزی مطرح است، گاه در برخی از محصولات به خودکفایی مقطعی رسیده ایم و گاه حرکت به سمت خودکفایی با مشکلاتی همراه بوده است.

بحث توسعه کشاورزی در اقلیم ایران یک پارادوکس را با خود داشته، از یک سو با امنیت غذایی جامعه گره خورده و از سوی دیگر دغدغه‌های مصرف آب را پررنگ می‌کند. کارشناسان، گسترش و توسعه بخش کشاورزی و تأمین اقلام استراتژیک در داخل کشور را با توجه توامان به افزایش بهره‌وری آب همراه می‌دانند که جهت تحقق آن باید برنامه‌ها و سیاست‌های خاصی را به درستی و بطور مداوم اجرا نمود.

توجه ویژه به مساله تخصیص آب با توجه به شرایط کشور تا جایی است که صندوق حمایت از توسعه بخش کشاورزی به استناد به تبصره ۴ ماده ۱۷ افزایش بهره‌وری از سال ۱۳۸۷ در حال پرداخت تسهیلات اجرای طرح سامانه نوین آبیاری است.

برای اینکه متوجه شویم که در عرصه کشاورزی دستیابی به خودکفایی چه اندازه محقق شده، کافی است نگاهی به آمارهای گمرک و واردات محصولات کشاورزی داشته باشیم. به طور مثال در سال ۱۳۹۲، واردات محصولات غذایی بیش از ۱۲.۹ میلیارد دلار بوده که در حدود ۷.۸ میلیارد دلار از میزان صادرات این دسته محصولات بیشتر بوده است.

همچنین مرکز مطالعات راهبردی کشاورزی و آب اتاق ایران، طی گزارشی آورده است که برعکس صادرات، اما با افزایش واردات بخش کشاورزی مواجه بوده‌ایم. طبق مستندات این گزارش مقدار واردات محصولات کشاورزی و صنایع غذایی در ۹ ماه نخست سال ۹۸، معادل ۱۷ میلیون و ۱۲۳ هزار تن با ارزش ۹ میلیارد و ۲۸۴ میلیون دلار بوده که به ترتیب از نظر وزن ۷۵.۲ درصد و از نظر ارزش ۵۱.۷ درصد کل واردات کشور را شامل می‌شود. ارزش واردات در این مدت ۲۲.۳ درصد بیشتر از سال قبل و در مجموع نیز ۱۲.۶ درصد بیشتر از میانگین شش سال گذشته (سال‌های ۹۱ الی ۹۷) بوده است.

در گزارش دیگری مقدار واردات محصولات کشاورزی و صنایع غذایی در پنج‌ماهه سال ۹۹، ۱۰ میلیون و ۹۵ هزار تن به ارزش ۴ میلیارد و ۱۱۷ میلیون دلار بوده که به ترتیب ازنظر وزن ۷۳ درصد و ازنظر ارزش ۳۰ درصد کل واردات کشور را شامل می‌شود. ارزش واردات در این مدت حدود ۲۷.۳ درصد کمتر از سال قبل و درمجموع نیز ۷.۹ درصد کمتر از میانگین شش سال منتهی به سال ۱۳۹۷ بوده است. تراز تجاری محصولات کشاورزی و صنایع غذایی در پنج‌ماهه سال ۱۳۹۹ نیز منفی یک میلیارد و ۹۹۴ میلیون دلار بوده که نسبت به مدت مشابه سال قبل حدود ۴۶ درصد کاهش نشان می‌دهد.

وضعیت تولید داخلی محصولات استراتژیک

عملکرد وزارت جهاد کشاورزی نشان می‌دهد در سال ۱۳۹۷ ارزش مواد غذایی تولید داخلی برابر ۹۰ درصد ارزش مصرفی بوده که این نسبت، به‌معنای کاهش وابستگی‌ به واردات محصولات کشاورزی است. درباره حجم تولید برخی محصولات استراتژیک کشاورزی باید گفت در سال ۱۳۹۷ حدود ۷۰۰ هزار تن انواع حبوبات، بیش از ۹۰۰ هزار تن ذرت دانه‌ای، سه میلیون تن جو و بیش از ۴.۹ میلیون تن سیب زمینی در کشور تولید شده است.

در سال ۹۹ نیز سرپرست وزارت جهاد کشاورزی اعلام کرد در ۹ محصول از قبیل گندم، برنج، شکر، ذرت، دانه‌های روغنی (روغن و کنجاله)، پنبه، حبوبات و تا حدودی گوشت قرمز، ایران وابسته به واردات بوده است، اما در دوره شش ساله گذشته در بحث گندم به خودکفایی رسیده و دیگر نیازی به واردات گندم نیست.

این در حالی است که خرید تضمینی گندم در سال ۵۷ برابر با ۶۴۵ هزار تن بوده که در سال ۹۹ خرید تضمینی این محصول استراتژیک به عدد ۸ میلیون و ۲۲۵ هزار تن رسیده است.

کشت فراسرزمینی

یکی از راهکارهای تولید محصولات کشاورزی، اجاره زمین در دیگر کشورهاست که نسبت به واردات محصولات کشاورزی ارجحیت دارد. مطابق با داده های موجود تا بهار ۱۳۹۵ واکاوی آمارهای منتشرشده موسسه گرین تنها به یک مورد خرید یا اجاره زمین به وسیله یک شرکت ایرانی در کشور حاره‌ای و پرباران سیرالئون به مساحت ۱۰ هزار هکتار برای تولید برنج و روغن پالم ختم می‌شود.

البته همانطور که عنوان شد این آمار حاوی اطلاعاتی تا سال ۲۰۱۱ است و همچنین بنابر اعلام این موسسه ممکن است دارای نواقصی باشد. در سالهای گذشته، ۴۲۸ هزار هکتار زمین در ۹ کشور برای کشت فراسرزمینی در اختیار ایران بوده است که در سال ۹۷ حدود ۱۲۰ هزار هکتار از ۴۲۸ هزار هکتار مورد بهره‌برداری قرار گرفته است.

چین، بریتانیا و ایالات متحده آمریکا به ترتیب با همکاری با ۳۳ و ۳۰و ۲۸ کشور، کشورهای پیشرو در این بعد از روابط اقتصادی بین الملل هستند.

همچنین کشورهای اتیوپی، برزیل و استرالیا بزرگترین اجاره دهندگان و آرژانتین، فیلیپین، روسیه، سودان و ماداگاسکار از بزرگترین فروشندگان زمین هستند آن‌گونه که مشخص است برنامه اصلی وزارت جهاد کشاورزی برای کشت فراسرزمینی بیشتر به سمت محصولاتی نشانه می‌رود که امکان تامین کافی آنها در کشور وجود ندارد که از جمله آنها می‌توان به برنج، ذرت و دانه‌های روغنی اشاره کرد که باید آن را در راستای خودکفایی دانست.

مشکلات موجود در خودکفایی

برخی مشکلات موجود در خودکفایی محصولات کشاورزی را می‌توان عاملی برای عدم تحقق این هدف عنوان نمود. از جمله این مشکلات:

– کاهش نزولات آسمانی و خشک‌سالی

– نبود تناسب منطقی بین قیمت محصولات کشاورزی و نهاده‌ها

– پراکندگی، تعدد و کوچکی مجتمع‌های بهره‌وری کشاورزی

–عدم حذف دلالان و هزینه‌های توزیع

– کمبود اعتبارات عمرانی

– عدم پیروی از یک الگوی کشت متداول

– عدم تناسب قیمت تضمینی محصولات کشاورزی و نبود بسته حمایتی از کشاورزان اعم از بیمه و تخصیص یارانه

– جذب پایین سرمایه و ریسک بالای سرمایه‌گذاری

– فقدان بازار عرضه و ناهماهنگی در صادرات و واردات محصولات تولیدی

–کم توجهی به توسعه روستایی و عدم مدیریت یکپارچه زمین‌های کشاورزی

– تغییر کاربری زمین‌های کشاورزی به ویژه زمین‌های مرغوب کشاورزی دریای خزر

– عدم احیای ۴۰ هزار قنات و کاریز رها شده و عدم نظام‌مند کردن حفر چاه‌های عمیق و نیمه عمیق

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
5 + 0 =